środa, 5 grudnia 2018

Cukrzyca i bóle głowy - jaki jest związek?



W ostatnich dekadach stale wzrasta liczba chorych na cukrzycę. Jest to w dużej mierze wynikiem zmian stylu życia obejmujących zmniejszenie aktywności fizycznej oraz nieprawidłową dietę. W praktyce oznacza to, że coraz więcej chorych ma równocześnie bóle głowy i zaburzenia glikemii (stężenia glukozy w krwi). Bóle głowy w cukrzycy są prawdopodobnie wynikiem zmian stężenia glukozy we krwi, a w efekcie zwężenia naczyń mózgowych.

Bóle głowy mogą być jednym z sygnałów, że stężenia glukozy są nieprawidłowe. Taka sytuacja może mieć miejsce, gdy stężenie glukozy we krwi spada poniżej 70 mg/dl (tzw. hipoglikemia). Szczególnie często ma to miejsce w nocy (wówczas pacjenci budzą się z bólem głowy), po ominiętym posiłku i zbyt intensywnym wysiłku. Ponadto także hiperglikemia (zbyt wysokie stężenie glukozy) może powodować bóle głowy. Wydaje się zatem, że zapobieganie bólom głowy wywołanych przez cukrzycę wymaga dobrej kontroli glikemii i zapobiegania jej gwałtownym wahaniom. Nawet badania 

Co ciekawe związek pomiędzy migreną a cukrzycą nie jest już tak oczywisty. Szereg badań sugeruje wręcz, że migrena występuje rzadziej w cukrzycy. Próbuje się to tłumaczyć faktem, że zaburzenia glikemii prowadzą do uszkodzenia komórek nerwowych. Takie uszkodzenie być może zmniejsza aktywność neuronów, a w następstwie ryzyko ataku migreny. Z drugiej strony należy pamiętać, że bardzo często współwystępująca z cukrzycą otyłość jest czynnikiem nasilającym migreny. Ponadto gwałtowne zmiany glikemii mogą być czynnikiem wywołującym atak migreny. Dlatego właśnie osoby chore na migrenę powinny unikać nieregularnego odżywiania (głodzenia się i obżarstwa).

Więcej

czwartek, 15 listopada 2018

Klasterowy ból głowy - jak leczyć?

Klasterowy ból głowy to odpowiednik obrzęku płuc w naszej dziedzinie. Prawdziwego specjalistę leczenia bólów głowy poznaje się po tym, jak radzi sobie z tą chorobą.
Prof. Allan Purdy, 
Londyn, wrzesień 2018


Choć ból klasterowy jest chorobą dość rzadką, to jednak tylko w Polsce dotyka prawdopodobnie kilkuset tysięcy osób. Wcześniej opisałem, w jaki sposób można go rozpoznać. Dzisiejszy post poświęcony będzie metodom leczenia.

Przerywanie ataku
Podstawą leczenia powinno być natychmiastowe podanie szybko działającego leku.

  • Sumatryptan (6mg) w iniekcjach podskórnych (ograniczona dostępność w Polsce). Postać donosowa (20mg) jest prawdopodobnie także skuteczna (ograniczona dostępność w Polsce).
  • Zolmitryptan (5-10mg) w postaci spraju donosowego (niedostępny w Polsce). Postać doustna jest prawdopodobnie także skuteczna (ograniczona dostępność w Polsce).
  • Tlen (100%, przepływ 6-12 L/min) (100% tlen jest niedostępny w Polsce poza warunkami szpitalnymi).
  • Stymulacja zwoju skrzydłowo-podniebiennego (niedostępna w Polsce). Metoda ta zarezerwowana jest dla szczególnie opornych przypadków, z uwagi na inwazyjność procedury i potencjalnie poważne powikłania.
  • Inne metody, o słabych dowodach na skuteczność to: donosowy preparat łączony kokainy 10% i lidokainy 10%, oktreotyd w iniekcjach podskórnych.
Terapia pomostowa (do czasu zadziałania leków profilaktycznych)
Ta metoda leczenia stosowana jest w oczekiwaniu na działanie leków profilaktycznych. 


  • Glikokortykosteroidy w iniekcjach podpotylicznych (A) lub doustnie (20mg prednizonu) (C).
Leczenie zapobiegające atakom(profilkatyczne)

  • Werapamil (360 mg). Lek z wyboru wg wielu ekspertów, pomimo posiadania zaledwie poziomu zaleceń C.
  • Lit (900mg).
  • Inne metody, o słabych dowodach na skuteczność lub bardzo ograniczonej dostępności to: ciwamid, warfaryna (INR docelowy 1,5-1,9), melatonina (10mg).
Nieskuteczne w leczeniu KBG okazały się:
  • Kwas walproinowy.
  • Sumatryptan podawany przewlekle.
  • Głęboka stymulacja mózgu.
  • Cymetydyna z chlorfeniraminą.
  • Mizoprostol.
  • Tlen hiperbaryczny podawany przewlekle.
  • Kandesartan.

Autorzy wytycznych podkreślają, że leczenie KBG musi być indywidualizowane, a sztywne trzymanie się wytycznych nie jest z korzyścią dla chorego. Należy wziąć pod uwagę choroby współistniejące, działania niepożądane leków, czas do zadziałania leczenia, wcześniejsze doświadczenia z daną metodą. W polskich warunkach, gdzie żaden z leków na KBG nie jest refundowany (!) należy też uwzględnić możliwości finansowe chorego.

Więcej:
Robbins MS, Starling AJ, Pringsheim TM, Becker WJ, Schwedt TJ. Treatment of Cluster Headache: The American Headache Society Evidence-Based Guidelines. Headache. 2016 Jul;56(7):1093-106.

czwartek, 8 listopada 2018

Migrena siatkówkowa (oczna)


Objawy oczne towarzyszące migrenie większości osób kojarzą się z aurą wzrokową. Tymczasem, oprócz tej klasycznej postaci, występuje jeszcze inna jej odmiana: migrena siatkówkowa. Choroba ta jest bardzo rzadko występującą formą migreny z aurą, o specyficznych objawach i większym ryzyku poważnych powikłań. W przeszłości migrenę siatkówkową nazywano także "wzrokową" lub "oczną". Skądinąd mało osób wie, że pierwszy opis objawów ocznych związanych z migreną opublikował w 1882 roku Ksawery Gałęzowski, polski okulista praktykujący w Paryżu.

Objawy migreny wzrokowej podsumowano w kryteriach Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy:
A. Ataki spełniające kryteria rozpoznania migreny z aurą oraz poniższe kryterium B.
B. Aura mająca obydwie cechy:
  • w pełni odwracalne, jednooczne pozytywne i/lub negatywne objawy wzrokowe (np. migotania, mroczki lub ślepota) potwierdzone w trakcie trwania ataku przez co najmniej jedno z następujących badań:
    • badanie pola widzenia;
    • rysunek pacjenta przedstawiający jednooczny ubytek pola widzenia (wykonany po wcześniejszym instruktażu);
  • co najmniej dwie z poniższych cech aury:
    • rozszerza się stopniowo w ciągu co najmniej 5 minut;
    • trwa od 5 do 60 minut;
    • towarzyszy jej ból głowy lub pojawia się on w ciągu godziny od zakończenia aury.
C. Inne rozpoznanie nie odpowiada lepiej objawom zgłaszanym przez chorego, a inne przyczyny przejściowego zaniewidzenia zostały wykluczone.

Jak widać z powyższych kryteriów objawom wzrokowym nie musi towarzyszyć ból głowy. Gdy jednak ból jest obecny, to zazwyczaj zlokalizowany jest po tej samej stronie, co dolegliwości oczne.

Objawy wzrokowe migreny siatkówkowej mogą mieć charakter pozytywny, przybierając postać błysków, zygzaków czy migotań. Niekiedy pojawiają się również objawy negatywne, takie jak mroczki, cienie, ubytki pola widzenia lub pełna ślepota jednego oka.W migrenie siatkówkowej objawy dotyczą tylko jednego oka. Jest to najważniejsza cecha odróżniająca ją od "zwykłej" migreny z aurą wzrokową. Jednak część chorych może zgłaszać objawy jednooczne, podczas gdy w istocie dotyczą one obu oczu. Ma to najczęściej miejsce w przypadku zjawiska hemianopii homonimicznej (niedowidzenie połowicze jednoimienne). W przypadku tego objawu dochodzi do zaburzeń połowy pola widzenia równocześnie obu oczu np. po prawej (skroniowej) stronie w oku prawym i po prawej (nosowej) stronie w oku lewym. W takim przypadku pacjenci często twierdzą, że zaburzenia dotyczą tylko prawego oka, nie zauważając niedowidzenia w oku lewym. Dlatego, aby właściwie ocenić zakres objawów wzrokowych często koniecznym jest wykonanie badania pola widzenia w trakcie ataku (wyniki badania okulistycznego pomiędzy atakami są zwykle prawidłowe).

Należy pamiętać, że migrena siatkówkowa jest bardzo rzadką chorobą. Dlatego każdy chory z nowym zaburzeniem widzenia w jednym oku powinien być pilnie diagnozowany. Istnieje bowiem szereg groźnych chorób mogących powodować zaburzenia widzenia w jednym oku:
  • zator tętnicy środkowej siatkówki;
  • zakrzep żyły środkowej siatkówki;
  • neuropatie nerwu wzrokowego (naczyniowe lub zapalne np. w przebiegu stwardnienia rozsianego);
  • odwarstwienie siatkówki;
  • guzy oczodołu;
  • jaskra;
  • olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic;
  • udar.
Diagnozować należy w szczególności przypadki nagłej ślepoty występującej po raz pierwszy w życiu lub objawy oczne trwające dłużej niż godzinę.

U znacznego odsetka chorych na migrenę siatkówkową dochodzi do powstania nieodwracalnej ślepoty jednoocznej. Jest to kluczowa różnica w stosunku do innych typów migreny, które do groźnych powikłań prowadzą rzadko. Z tej też przyczyny eksperci zalecają stosowanie leczenia profilaktycznego u wszystkich chorych na migrenę siatkówkową, nawet gdy objawy nie są bardzo nasilone. Dobór leków wynika z faktu, że za przyczynę ślepoty w migrenie siatkówkowej uznaje się zaburzenia ukrwienia. Unikać należy zatem leków mogących ograniczać przepływ w naczyniach krwionośnych: tryptanów,  ergotaminy oraz betaadrenolityków. Zaleca się natomiast kwas acetylosalicylowy, topiramat i amitryptylinę.

Więcej:
Grosberg BM, Solomon S, Friedman DI, Lipton RB. Retinal migraine reappraised. Cephalalgia. 2006 Nov;26(11):1275-86.

środa, 17 października 2018

Zespół uszno-skroniowy (Łucji Frey)


Zespół uszno-skroniowy to stosunkowo rzadko spotykane zaburzenie po raz pierwszy opisane w 1923 r. przez polską lekarkę ze Lwowa - Łucję Frey. Zaburzenie to powstaje najczęściej jako powikłanie operacyjnego leczenia ślinianek przyusznych. Uszkodzone podczas operacji zakończenia nerwu uszno-skroniowego regenerują się w sposób nieprawidłowy. Przywspółczulne włókna, które dotychczas były połączone ze ślinianką, wiążą się z gruczołami potowymi i naczyniami krwionośnymi skóry. W następstwie takiego wadliwego połączenia pojawia się zaczerwienienie i pocenie się skóry w sytuacjach, gdy normalnie pobudzane jest jedynie wydzielanie śliny. Oznacza to, że podczas przeżuwania pokarmu pojawia się jednostronne zaczerwienienie i pocenie policzka. Oprócz powyższych objawów mogą wystąpić inne symptomy uszkodzenia nerwu takie jak ból czy świąd.

Objawy zespołu uszno-skroniowego zgłaszane były przez 23% chorych po operacjach ślinianek przyusznych. Jednak nawet u 63% spośród pacjentów po usunięciu ślinianki obecność nadmiernego pocenia może zostać wykryta przy użyciu testu Minora (jodowo-skrobiowego). Objawy pojawiają się zwykle 6 do 18 miesięcy po operacji.

Obecnie stosowane są różne techniki mające zapobiegać powstawaniu zespołu Łucji Frey po operacjach ślinianek. Większość z tych metod dąży do wytworzenia bariery pomiędzy regenerującymi się nerwami, a skórą właściwą. Bariery te wytwarzane są śródoperacyjnie z tkanek pacjenta (powięzi, mięśni, tkanki tłuszczowej) lub materiałów biosyntetycznych.

Metody leczenia zespołu uszno-skroniowego obejmują farmakologiczne metody kontroli pocenia (np. skopolamina), śródskórne ostrzykiwanie toksyną botulinową. Metody te nie dają najczęściej trwałego efektu i muszą być powtarzane w razie nawrotu objawów. Istnieją również doniesienia o wykorzystaniu metod chirurgicznych w leczeniu tego zespołu. Żadna z tych metod nie dysponuje mocnymi dowodami naukowymi na swoją skuteczność.

Więcej
Auriculotemporal Syndrome (Frey Syndrome). Motz KM, Kim YJ. Otolaryngol Clin North Am. 2016 Apr;49(2):501-9.

czwartek, 11 października 2018

Najczęstsze błędy popełnianie u chorych z bólami głowy


W USA zapoczątkowano już kilka lat temu bardzo ważną akcję powstrzymywania błędów w medycynie. Akcja skierowana jest do lekarzy i pacjentów, a poszczególne zalecenia formułowane są przez towarzystwa naukowe. Większość zaleceń nie dotyczy kardynalnych błędów w sztuce, a raczej unikania procedur, które nie przynoszą korzyści choremu lub narażają go na niepotrzebne ryzyko. Na pierwszy rzut oka zalecenia te wydają się często chorym, a nawet lekarzom niezrozumiałe.Mają one jednak głębokie uzasadnienie. 
Amerykańskie Towarzystwo Bólów Głowy w ramach akcji Choosing Wisely rekomenduje:
  • Nie zalecaj badań obrazowych u chorych ze stabilnym bólem głowy, którzy spełniają kryteria rozpoznania migreny.
  • Nie zalecaj tomografii komputerowej jeżeli dostępne jest badanie rezonansu magnetycznego (poza stanami nagłymi).
  • Nie zalecaj chirurgicznej deaktywacji punktów spustowych migreny (poza badaniami klinicznymi).
  • Nie zalecaj leków opioidowych ani barbituranów jako leczenia pierwszego rzutu w nawracających zaburzeniach przebiegających z bólami głowy.
  • Nie zalecaj u chorych z bólami głowy przewlekłego lub częstego używania leków przeciwbólowych dostępnych bez recepty.
Więcej:
http://www.choosingwisely.org/

sobota, 6 października 2018

VII Sympozjum "Postępy leczenia bólu"

VII Sympozjum "Postępy leczenia bólu"




4-6 października w Zakopanem, podczas VII Sympozjum "Postępy leczenia bólu" odbyła się sesja sekcji bólu jamy ustnej. Podczas sesji swoje wykłady przedstawili: 
  • New headache classification – clinical controversies. Prof. Joanna Zakrzewska.
  • Blokady diagnostyczne i terapeutyczne w bólach jamy ustnej i twarzy. Dr hab. Anna Przeklasa-Muszyńska.
  • Bruksizm jako przykład współpracy interdyscyplinarnej lekarza pulmonologa, pediatry, ortodonty, psychologa i stomatologa. Dr Błażej Szczerbaniewicz.
  • Bóle ucha i okolicy skroniowej. Dr Marcin Straburzyński
  • Zapalenie olbrzymiokomórkowe tętnicy skroniowej. Dr Magdalena Wysocka-Bąkowska.
Bardzo dziękuję Organizatorom za zaproszenie, a dla zainteresowanych tematem bólu ucha zamieszczam treść mojej prezentacji tutaj.

środa, 19 września 2018

Faza postdromalna migreny


Migrena jest chorobą mózgu manifestującą się nie tylko bólem. Większość chorych wie, że zbliża się atak, na długo przed początkiem bólu. W tym czasie pojawia się faza zwiastująca, a u niektórych także aura. Jednak również po zakończeniu bólu mózg nie wraca od razu do normy - przez pewien czas "resetuje się". Ten okres nazywany jest fazą postdromalną odczuwaną przez 81-94% chorych na migreny i trwającą zwykle od 18 do 25 godzin. Objawy w tym czasie mogą obejmować:

  • zmęczenie;
  • pogorszenie koncentracji;
  • sztywność karku;
  • nadwrażliwość na światło;
  • drażliwość;
  • zawroty głowy;
  • ziewanie;
  • bladość;
  • nadwrażliwość na dźwięki;
  • głód/zachcianki żywieniowe;
  • pragnienie;
  • labilność emocjonalną;
  • zaburzenia myślenia;
  • zaparcie;
  • częste oddawanie moczu;
  • nudności/wymioty;
  • trudności z czytaniem/pisaniem;
  • trudności z mówieniem.
Podobieństwo objawów fazy zwiastującej i postdromalnej wskazuje na zbliżone mechanizmy neurologiczne leżące u ich podstawy. I rzeczywiście badania wskazują na aktywacje podobnych regionów mózgu w obu okresach.
Niestety, nie istnieje obecnie skuteczne leczenie fazy postdromalnej - klasyczne leki przerywające atak nie wpływają na jej przebieg. Dlatego u osób mających szczególnie uciążliwe objawy wskazane jest kontrolowanie liczby ataków przez skutecznie leczenie profilaktyczne. Ważna jest również edukacja chorych, gdyż liczne objawy mogą budzić niepokój.

Więcej
Bose P, Karsan N, Goadsby PJ. The Migraine Postdrome. Continuum (Minneap Minn). 2018 Aug;24(4, Headache):1023-1031.



poniedziałek, 10 września 2018

17. Międzynarodowe Sympozjum - The Migraine Trust cz.2




A oto druga część relacji z 17. Międzynarodowe Sympozjum - The Migraine Trust.

W sesjach plakatowych Sympozjum również znalazło się wiele ciekawych prac:

W serii plakatów poświęconych czynnikom wywołującym atak bólu badacze wskazują na niezwykle trudny do oceny wpływ azotanów dodawanych do pożywienia czy czekolady na powstawanie ataków bólu głowy. Niemal równie często pokarmy te mogą być czynnikami wywołującymi jak i chroniącymi przed atakiem.

NITRATES IN FOOD AS A RISK FACTOR FOR MIGRAINE ATTACKS S. Donoghue, M. Vives-Mestres, E. Virre.

CHOCOLATE AS A RISK FACTOR FOR MIGRAINE ATTACKS IN INDIVIDUALS S. Donoghue, M. Vives-Mestres, S. Silberstein.


Zwężenie zatoki esowatej jako przyczyna przewlekłego bólu głowy opornego na leczenie? Autorzy poniższego doniesienia obserwowali je u niemal połowy chorych.

TRANSVERSE SINUS STENOSIS IN REFRACTORY CHRONIC HEADACHE PATIENTS: A PROSPECTIVE OBSERVATIONAL STUDY V. Favoni, G. Pierangeli F. Toni, L. Cirillo, C. La Morgia, S. Abu-Rumeileh, M. Messia, R. Agati, P. Cortelli, S. Cevoli.


Zwiększone napięcie mięśni szyi w migrenie jest zwykle objawem, a nie czynnikiem wywołującym atak migreny.

CORRELATION OF MIGRAINE ATTACKS WITH NECK PAIN AND TENSION. S. Donoghue, M. Vives-Mestres, A. MacGregor.


Osoby z cięższymi postaciami migreny nadużywają smartfonów. Autorzy sugerują wręcz, że smartfony mogą być czynnikiem wywołującym atak… A może po prostu szukają pomocy?

SMARTPHONE OVERUSE AS A TRIGGER FACTOR FOR MIGRAINE ATTACKS F. Ilik, H. Buyukgol, D. H. Ertem, M. Uya.


Toksyna botulinowa nie tylko zmniejsza liczbę dni z bólem, ale również objawy depresji i zaburzeń lękowych towarzyszących migrenie. EFFECT OF ONABOTULINUMTOXINA PREVENTION ON COMORBIDITIES OF DEPRESSION AND ANXIETY IN CHRONIC MIGRAINE: ANALYSIS IN HEADACHE DAY FREQUENCY RESPONDERS VS HEADACHE DAY FREQUENCY NON-RESPONDERS. A. M. Blumenfeld, S. J. Tepper, L. D. Robbins, A. Orejudos, A. Manack Adams, D. C. Buse, S. D. Silberstein.

17. Międzynarodowe Sympozjum - The Migraine Trust cz.1



6-9 września 2018 odbyło się w Londynie spotkanie ekspertów leczenia bólów głowy. W tym wpisie przedstawiam najciekawsze lub najważniejsze do zapamiętania cytatyjakie zostały przedstawione podczas tej konferencji.


Bóle głowy u dzieciPrab Prabhakar: „Postawienie zdecydowanego rozpoznania pierwotnego bólu głowy (np. migreny) u dziecka chroni je przed licznymi procedurami, operacjami i zabiegami neurochirurgicznymi, do których może doprowadzić lęk i uparte poszukiwanie „innej” przyczyny”.

Ishaq Abu-Arafeh: "Wtórne bóle głowy groźne dla dziecka (guzy, zakrzepica zatoki esowatej) są niezwykle rzadkie i zwykle z łatwością można je rozpoznać. Niemal nie zdarzają się guzy mózgu bez innych objawów neurologicznych, szczególnie, gdy bóle trwają dłużej niż 3 mies."

Ishaq Abu-Arafeh: "Czas przyjęcia leku przerywającego atak migreny jest kluczowy. Opóźnianie włączenia leku znacznie zmniejsza szansę na uzyskanie dobrego efektu. Pacjenci często opóźniają leczenie sądząc, że ból nie będzie postępował, a jest już za późno, gdy atak zacznie się na dobre. Lepiej 2x podać lek niepotrzebnie niż 1x za późno (nie dotyczy to chorych na bóle głowy z nadużywania leków)."

Aynur Ozge: "Zmiana stylu życia i eliminacja czynników modyfikujących jest szczególnie ważna u dzieci, u których nasze możliwości leczenia są ograniczone w porównaniu do dorosłych."

Aynur Ozge: "W migrenach u dzieci zapisuję w pierwszej kolejności paracetamol lub ibuprofen, zawsze z lekiem przeciwwymiotnym."

Bóle głowy u kobietShazia Afridi : "Tryptany są bezpieczne we wszystkich fazach ciąży i podczas laktacji!"

Shazia Afridi: "Gdy ataki migreny w czasie miesiączki są regularne i ciężkie można zastosować profilaktykę okołomenstruacyjną. Polega ona na podawaniu leków przerywających atak w okresie 48 godzin przed menstruacją do 3 dnia krwawienia. Stosuje się tryptany (najlepsze dowody ma zolmitryptan 2,5mg 3x1 tabl, a także frowatryptan 2,5mg 2x1 tabl, naratryptan 1mg 2x1 tabl)." 

Patricia Pozo-Rosich: "Nasielnie migren w czasie menopauzy związane jest ze znaczną fluktuacją stężeń estrogenów w tym czasie. Wiemy bowiem, że przyczyną ataku migreny może być spadek gwałtowny, chwilowy spadek stężenia estrogenów."

Anne McGregor: "Migrena z aurą jest nadrozpoznawana. Taka diagnoza na wyrost zmienia życie kobiet z migreną, gdyż nie mogą one stosować hormonalnej antykoncepcji z uwagi na podwyższone ryzyko udaru"
Patricia Pozo-Rosich: "Istnieje też odwrotne zjawisko: pacjenci, którzy mają aurę tylko kilkakrotnie w życiu zwykle jej nie zgłaszają. W takiej sytuacji postawione zostanie niepoprawne rozpoznanie migreny bez aury."
Anne McGregor: "W przypadku udaru wydaje się, że to aura, a nie migrena jest czynnikiem ryzyka. Tzn , że jeżeli osoba nie ma już ataków migreny z aurą (a jedynie bez aury) to jej ryzyko udaru jest mniejsze."

Antagoniści CGRPTim Jurgens: „U około 50% pacjentów leczenie przynosi wyraźną poprawę (zmniejszenie liczby dni z bólem o co najmniej połowę) po zastosowaniu antagonistów CGRP wchodzących właśnie na rynek (gakanezumab, erenumab, fremanezumab). Oznacza to skuteczność zbliżoną do obecnie stosowanych leków, ale przy znacznie mniejszym odsetku działań niepożądanych.”

Bóle głowy z nadużywania lekówShuu-Jiun Wang: „Na podstawie analizy aktywności regionów mózgu odpowiadających za uzależnienie, układ nagrody i zmiany zachowania sądzę, że bóle głowy z nadużywania leków okażą formą uzależnienia.”

Klasterowy ból głowyAgneta Snoer: „W klasterowym bólu głowy występują też nietypowe ataki o mniejszym nasileniu szczególnie na początku i końcu klastra. Ponadto około 7% ataków trwa dłużej niż 3 godziny.”

Steward Tepper: "Stymulacja zwoju skrzydłowo-podniebiennego daje dużą szansę poprawy chorym na przewlekły klasterowy ból głowy."

N. Lund (laureatka nagrody Prof. Nappi za najlepszą pracę naukową dotyczącą klasterowego bólu głowy w 2017r.): „Klasterowy ból głowy u kobiet przebiega podobnie, ale znacznie dłużej czekają one na diagnozę.”

N. Lund : „Niemal połowa chorych na klasterowy ból głowy zgłasza nadwrażliwość na światło i dźwięki."

MigrenaRaquel Gil-Gouveia: „Atakom migreny towarzyszą zaburzenia kognitywne które można podsumować kolokwialnym określeniem „spowolnienie i ogłupienie”. Na szczęście obecnie nie ma dowodów, że to upośledzenie występuje również pomiędzy atakami, albo przekłada się na wczesną demencję.”